MUZEUM PAMIĘCI SYBIRU – działania w Lublinie

thumbnail

MUZEUM PAMIĘCI SYBIRU – działania w Lublinie
8-11 czerwca 2013, LUBLIN

Właśnie w Lublinie rozpoczyna się ogólnopolska akcja gromadzenia pamiątek i wspomnień, które złożą się na kolekcję i wystawę powstającego w Białymstoku Muzeum Pamięci Sybiru (MPS), pierwszej w Europie instytucji upamiętniającej jedno z najważniejszych doświadczeń XX wieku – deportacje Polaków i obywateli innych narodowości na Wschód od XVII w. do współczesności.

W latach 1940-1941 władze sowieckie przeprowadziły na terenach II Rzeczypospolitej, zaanektowanych w 1939 roku do ZSRS, cztery masowe deportacje. Z samego tylko Białegostoku wywieziono wówczas ponad 20 tys. osób, co dla miasta oznaczało realną stratę 1/5 liczby obywateli. Spróbujcie to sobie teraz wyobrazić. Pomyślcie, że nagle w każdej społeczności, której jesteście istotną częścią – rodziny, klasy, bloku, ulicy – brakuje co piątej osoby…

Pamiętając o tej konkretnej historii czujemy się upoważnieni, a przede wszystkim zobowiązani, by właśnie w Białymstoku stworzyć Muzeum Pamięci Sybiru, instytucję ogólnopolską, o zasięgu międzynarodowym. Cieszymy się, że obecnie te wieloletnie starania nabierają realnych kształtów. Otwarcie planowane jest na 2016 rok, ale programy społeczne, edukacyjne i wystawiennicze realizujemy cały czas. Nasze działania wspierają m.in. Prezydent RP oraz Minister Kultury. Naszą wspólną ambicją jest stworzenie placówki, będącej jednym z najważniejszych ośrodków na mapie polskich muzeów. Zgodnie z koncepcją twórców będzie to pierwsze miejsce w Europie poświęcone w całości tematowi zesłań Polaków i osób innych narodowości na Wschód, począwszy od XVIII wieku aż po lata 50 XX wieku.

Nasza obecność w Lublinie to doskonała sposobność, by pokazać, jakiego języka, jakich metod i form prezentacji chcemy używać opowiadając o polskich zesłańcach na Sybir. Mamy nadzieję, że do zainteresowania tym tematem, spojrzenia z innej perspektywy na temat Sybiru zachęcą Was twórcy spektaklu „Medium Rzeczy Pospolitych” oraz wystaw „KZ.PL” i „Backpack History”.

KOMUNIKAT

Serdecznie zapraszamy wszystkich mieszkańców Lublina i okolic, zainteresowanych ideą Muzeum Pamięci Sybiru, do spotkania z przedstawicielami tej instytucji. Z domowych szafach i szufladach wciąż jeszcze jest mnóstwo pamiątek, drobiazgów, które są świadectwem zesłania. Wciąż wokół nas są ludzie, którzy doświadczyli deportacji lub ktoś z ich bliskich trafił na Syberię i do Kazachstanu podczas czterech masowych deportacji z lat 40. XX wieku. Zachęcamy do podzielenia się z MPS wspomnieniami, pamiątkami, tak by te wszystkie pojedyncze, osobiste historie złożyły się ostatecznie na wielowątkową opowieść o Sybirze.

Na Sybiraków, ich rodziny i przyjaciół czekamy w dniu 10 czerwca w godz. 9.00-14.00 w Ośrodku Brama Grodzka. Można też skontaktować się z nami bezpośrednio: sybir@mwb.com.pl, tel: (085) 741 64 49, wew. 22

lub pisząc na adres:

Muzeum Wojska w Białymstoku
Dział Badań Zsyłek i Deportacji
ul. Jana Kilińskiego 7
15-089 Białystok

ZAPROSZENIE NA KONFERENCJĘ

Podczas wtorkowej konferencji prasowej (11 czerwca, godz. 13.00, Warsztaty Kultury) przedstawimy Państwu ideę budowy MPS, opowiemy o współpracy pomiędzy białostockimi i lubelskimi instytucjami w tym zakresie. Mamy nadzieję, że będziemy też mogli zaprezentować pierwsze wspomnienia i artefakty, zebrane podczas spotkań z Sybirakami. Od Lublina bowiem zaczynamy ogólnopolską akcję zbierania materialnych i niematerialnych świadectw Sybiru. Działania te nie skończą się jednak tylko na tej jednej wizycie. Współpraca z Bramą Grodzką – Teatrem NN oraz lubelskim oddziałem Związku Sybiraków pozwoli na stały kontakt i wzbogacanie kolekcji nowego Muzeum o wszelkie materiały, które się pojawią. W kolejnych miesiącach podobne spotkania planowane są w całej Polsce, a także poza granicami kraju. Warto też w tym miejscu przypomnieć, iż właśnie w czerwcu przypadają rocznice dwóch deportacji – III z 1940 roku oraz ostatniej, z 21-22 czerwca 1941 roku.

Muzeum Pamięci Sybiru – obecnie

Muzeum Pamięci Sybiru jest projektem miasta Białystok, koordynowanym przez Muzeum Wojska
w Białymstoku. W tej instytucji znajduje się obecnie Dział Badań Zsyłek i Deportacji oraz zespół zajmujący się organizacją przedsięwzięć społecznych, artystycznych i edukacyjnych MPS.

Aktualnie gromadzimy pamiątki i archiwalia, nagrywamy (Archiwum Historii Mówionej) wspomnienia osób represjonowanych w czasach stalinowskich. Popularyzujemy wiedzę na temat Sybiru poprzez wydawnictwa okolicznościowe, pokazy filmowe (m.in. byliśmy partnerem ogólnopolskiej premiery filmu „Syberiada Polska”), wystawy (m.in. „Skazani na Sybir”, która miała wernisaż w 2011 r. w Sejmie RP), zajęcia edukacyjne (m.in. międzynarodowe warsztaty Backpack History) i cykliczne konkursy, np. interdyscyplinarny konkurs adresowany do młodzieży „Umarłym pamięć, żyjącym pojednanie”. Jednocześnie działamy na polu naukowym, prowadząc kwerendy naukowe czy organizując i uczestnicząc w ogólnopolskich i międzynarodowych konferencjach.

Zbiory muzealne są wciąż rozbudowywane; każdego dnia trafiają do nas kolejne unikatowe pamiątki i wspomnienia. Zachęcamy wszystkich do włączenia się w akcję budowania kolekcji Muzeum Pamięci Sybiru. Być może w domowych archiwach znajdują się dokumenty, przedmioty, które mogą wzbogacić wiedzę na temat sybirackich losów i w przyszłości stać się częścią opowieści na temat jednego z tragicznych wydarzeń w historii Polski XX w.

Muzeum Pamięci Sybiru – zarys koncepcji 

Muzeum Pamięci Sybiru powstaje w mieście, z którego w latach 1940-1941 wywieziono ponad 20 tys. obywateli – to jedna piąta ówczesnej ludności miasta. Reprezentuje zaś doświadczenia kilkuset tysięcy obywateli polskich, deportowanych ze wschodnich Kresów II Rzeczpospolitej oraz przywołuje pamięć o milionach, którzy doświadczyli podobnego losu we wcześniejszych wiekach, zarówno z naszego kraju, jak i wszystkich innych, które zaznały przymusowych przesiedleń, wywózek do Syberii, Kazachstanu, na Daleki Wschód.

Powstające Muzeum uzupełnieni współczesną mapę muzealną Białegostoku i kraju, przywołując pamięć o jednym z najważniejszych doświadczeń XX wieku. Będzie pierwszym ośrodkiem w Europie, gdzie ukazany zostanie dramat wywózek, których doświadczali Polacy i inne narody tej części Europy. Poprzez swój przekaz ma przede wszystkim poszerzać i uzupełniać wiedzę na temat losów ludzi, którzy znaleźli się na terenach dawnego imperium carskiego, Rosji Sowieckiej i Związku Sowieckiego, od XVII w. po lata 50. XX w. Ta właśnie historia stanowi element tożsamości i dziedzictwa pamięci Białegostoku, Polski, a jednocześnie otwiera przestrzeń dialogu z innymi narodami współczesnej Europy. W tych wydarzeniach widzimy potencjał budowania narracji, której głównym walorem jest nie tylko ukazanie minionych zdarzeń, ale akcentowanie uniwersalizmu ludzkich emocji i doświadczeń.

Konsekwencje przyjęcia takiej perspektywy postrzegania zagadnienia Sybiru będą miały odbicie w charakterze całej ekspozycji. Opowieść sybiracką chcemy traktować jako źródło wiedzy, ale też powinna dać nam ona możliwość rozbudzenia u odbiorców wrażliwości na współczesność i jej dramaty. Dlatego narzędzia, których użyjemy, aby pokazać całą złożoność zagadnienia to zarówno zgromadzone eksponaty, szeroka gama środków multimedialnych czy makiet, film, teatr, animacja, fotografia, graffiti i wiele innych. W tworzeniu ekspozycji chcemy wykorzystać potencjał nauk społecznych i programów edukacyjnych. Łączymy historię (deportacje) z ideami (uniwersalizm, wspólnota) i celami (badanie, edukacja, popularyzacja), które nam przyświecają. Taka koncepcja warunkuje realizację programów wykraczających poza działania czysto muzealne. Dlatego duży nacisk kładziemy na realizację projektów o znaczeniu społecznym i edukacyjnych, otwierających naszą instytucję na wymianę z organizacjami i instytucjami z kraju i ze świata.

Muzeum powstanie w miejscu szczególnym – w dawnych magazynach wojskowych przy ul. Węglowej w Białymstoku, łącząc historyczną bryłę jednego z nich ze współczesną konstrukcją. Nieopodal tego budynku ciągną się tory kolejowe, którymi w latach 40-tych odjeżdżały kolejne transporty z mieszkańcami miasta i regionu. Jednak wyjątkowość Węglówki – jak nazywa się ten obszar w Białymstoku – to nie tylko historyczne odniesienia. To również bogactwo inicjatyw kulturalnych i społecznych, jakie dzieją się za sprawą niezależnych artystów i organizacji pozarządowych w sąsiednich magazynach. Zależy nam, by to artystyczne sąsiedztwo miało odzwierciedlenie zarówno w formule przyszłego Muzeum, jak i w jego działalności obecnie. Stąd liczne projekty opierające się o aktywną edukację, street art, czy współpraca MPS w tworzeniu społecznej koncepcji zagospodarowania całości terenu Weglówki.

Ramy chronologiczne i podstawowe wątki tematyczne:

Muzeum ma pokazywać historię zesłań począwszy od XVII w. po lata 50 XX w. Jednak ze względu
na doświadczenia, pamięć i obecnych wśród nas świadków wywózek lat 40 i 50 XX w. ten ostatni okres będzie głównym tematem prowadzonej w muzeum narracji historycznej.

Zgodnie z założeniami Muzeum ma zajmować się zagadnieniami poświęconymi szeroko pojętej tematyce represji carskich i stalinowskich. Główny nacisk będzie położony na kwestie polskie, jednak odwoływać się będziemy do doświadczeń innych narodów Europy i świata. Zależy nam na pokazaniu wspólnoty losów i dążeń do wolności i zachowania własnej tożsamości.

Ekspozycje poświęcone tematyce polskiej wyznaczać mają dwa wydarzenia. Upadek I Rzeczypospolitej i związane z nim walki w obronie niepodległości (konfederacja barska i powstanie kościuszkowskie), natomiast końcową cezurą będzie rok 1956 jako data zakończenia okresu stalinowskiego w Polsce i zainicjowania ostatniej fali powrotów z wywózek. Zasadniczym tematem ekspozycji będą losy Polaków zesłanych w głąb Rosji i Związku Sowieckiego, ze szczególnym uwzględnieniem wywózek z lat 1940-41 i okresu po 1944. Konieczne jest osadzenie tych wątków w szerszym kontekście historycznym i społecznym (dzieje II wojny światowej, pakt Ribbentrop-Mołotow, losy Polaków żyjących na terenach Związku Sowieckiego do wybuchu wojny jak również pod okupacją sowiecką, funkcjonowanie systemu stalinowskiego) oraz poprzedzenie ich obszernymi wyjaśnieniami dotyczącymi zsyłania Polaków w głąb Rosji przez władze carskie.

Aby lepiej zrozumieć skalę represji ze strony władz sowieckich, jakie dotknęły społeczeństwo polskie podczas II wojny światowej, konieczne będzie cofnięcie się do wieku XIX w celu pokazania polskich zrywów narodowościowych, ze szczególnym uwzględnieniem powstania listopadowego i styczniowego. Ukazując dawną praktykę wywózek należy wyraźnie podkreślić różnice między działaniami władz carskich i późniejszych – sowieckich i wynikające stąd odmienne losy zesłańców XIX-wiecznych i XX-wiecznych. Carat karał zsyłkami kryminalistów oraz osoby zaangażowane w działalność polityczną, przy czym te ostatnie traktowane były w sposób szczególny, co umożliwiało im działalność zawodową. Osoby takie jak Adam Dłużyk Kamieński, Jan Czeczot, Józef Morozewicz, Benedykt Dybowski czy Bronisław Piłsudski wniosły ogromny wkład w badanie i opisywanie regionów, w których się znaleźli. Mimo swego statusu zesłańców, odegrali oni znaczną rolę w rozwoju Rosji, a zwłaszcza jej wschodnich z północnych guberni. Natomiast celem Stalina po agresji 17 września i zajęciu wschodnich ziem II Rzeczypospolitej, była eliminacja elity polskiego społeczeństwa, a wyraźna aktywność polityczna pociągała za sobą zaliczenie do najniższej i najsurowiej traktowanej kategorii zesłańców. Śledzenie losów wywiezionych doprowadzi do pokazania ważnych w historii Polski wydarzeń – utworzenia Armii Polskiej w ZSRR dowodzonej przez gen. Władysława Andersa, a później także 1 Dywizji Kościuszkowskiej. Należy podkreślić ich odmienne role i szlaki bojowe a co za tym idzie i konsekwencje dla powojennej historii polski.

Również istotnym – a często przemilczanym w polskiej tradycji opowiadania o Syberii – wątkiem są informacje o dobrowolnych wyjazdach naszych rodaków na te tereny w XIX i początkach XX w. Dzieje polskich lekarzy, nauczycieli, przemysłowców czy rolników, którzy osiedlali się na tych terenach mogą stać się kanwą do niejednej fascynującej opowieści. Istniejące po dziś dzień miejscowości takie jak Wierszyna, czy syberyjski Białystok są tego najlepszym przykładem. Mówiąc o Syberii nie można tych aspektów pominąć.

Zdjęcia do pobrania

Partnerzy: Warsztaty Kultury, Ośrodek Brama Grodzka – Teatr NN

Patronat medialny: Radio Lublin 

Muzeum Wojska w Białymstoku

  • Nogami do przodu | Andrij Bondar


  • ZOBACZ I SUBSKRYBUJ NASZ INSTAGRAM